Frankrijk is het land waar de weerstand tegen Scientology het felst was — en waar de rechter meermaals de Franse Staat zélf in het ongelijk stelde. Deze pagina zet de feiten op een rij: de rol van door de overheid gefinancierde anti-sekteorganisaties, de rechtszaken die de Kerk won én de zaak die zij verloor, en waar het vandaag staat.
Waarom Frankrijk een bijzonder geval is
Frankrijk kent sinds de scheiding van kerk en staat een strikt seculiere traditie: laïcité. De staat erkent géén enkele religie officiëel — ook de katholieke, protestantse, islamitische en joodse gemeenschappen niet. Er is dus geen ‘erkenning’ die Scientology zou kunnen krijgen of missen. Religieuze gemeenschappen organiseren zich er als vereniging onder de wetten van 1901 en 1905, en Scientology doet dat op precies dezelfde manier.
Wat Frankrijk wél bijzonder maakt, is dat de overheid actief beleid voert tegen wat zij dérives sectaires noemt. Sinds 1998 bestaat daarvoor een eigen overheidsdienst, tegenwoordig MIVILUDES geheten. Op de lijsten van die diensten stonden door de jaren heen niet alleen scientologen, maar ook Jehovah’s getuigen, Hare Krishna’s, evangelische christenen en tal van andere kleine geloofsgemeenschappen.
Door de staat gefinancierde tegenstand
In 1994 werd in Frankrijk FECRIS opgericht: de Fédération Européenne des Centres de Recherche et d’Information sur le Sectarisme, bedoeld als knooppunt van een Europees netwerk van anti-sekteorganisaties. FECRIS is geregistreerd als ngo, maar werd grotendeels met Frans overheidsgeld gefinancierd.
Dat is geen verwijt van de Kerk alleen. De U.S. Commission on International Religious Freedom (USCIRF), een officiële commissie van de Amerikaanse overheid, stelde in juli 2023 vast dat “de Franse regering FECRIS heeft gefinancierd” en uitte zorgen over Europese overheden die schadelijke beeldvorming over bepaalde religieuze groepen ondersteunen of faciliteren. Dezelfde commissie waarschuwde voor nieuwe Franse anti-sektewetgeving die overheidsorganisaties met een uitgesproken doelwit toegang zou geven tot strafprocedures. Je leest het in het USCIRF-rapport over godsdienstvrijheid in de EU.
Een tweede organisatie, UNADFI (Union Nationale des Associations de Défense des Familles et de l’Individu), werd eveneens door de staat gesubsidieerd en was betrokken bij de aanklacht tegen Scientology. Veelzeggend: voorzitster Janine Tavernier trad in 2001 af en verweet haar eigen organisatie deel te nemen aan een “heksenjacht”.
Een omgekeerde wereld: de vitaminekwestie
Een deel van de Franse zaak draaide om vitaminen. Binnen Scientology bestaat sinds de jaren tachtig een programma om de effecten van drugsgebruik aan te pakken, waarbij vitaminen worden gebruikt. De Franse Orde van Apothekers en de overheid beschouwen vitaminen als geneesmiddelen die niet zomaar verstrekt mogen worden, en stelden dat gebruik ter discussie.
De Kerk wijst op de wrange tegenstelling: waar zij al decennia waarschuwt tegen overmatige psychiatrische medicatie, werd haar juist het gebruik van vitaminen aangerekend.
Wat de Kerk won
De juridische strijd leverde de Kerk verschillende overwinningen op — bij de hoogste rechters van Europa en van Frankrijk zelf.
- Europees Hof van Justitie, 14 maart 2000. In zaak C-54/99 stelde het hoogste rechtscollege van de EU de Église de Scientologie de Paris in het gelijk tegenover de Franse Staat. Frankrijk eiste voorafgaande toestemming voor buitenlandse kapitaalstromen op grond van ‘openbare orde en veiligheid’, maar die regeling was zo vaag dat belanghebbenden niet konden weten wanneer zij gold — in strijd met de rechtszekerheid en het vrije kapitaalverkeer. De uitspraak is na te lezen bij EUR-Lex.
- Hof van Beroep Parijs, 24 november 2015. De Franse Staat werd veroordeeld tot betaling van €35.000 aan de Scientology-vereniging en vier van haar leden, wegens faute lourde (grove nalatigheid) en rechtsweigering. Aanleiding: de eis van het Openbaar Ministerie om de vereniging in het proces van 2009 te ontbinden was onwettig, en de zaak had onredelijk lang geduurd. Het Hof van Cassatie liet die veroordeling in stand.
En de zaak die de Kerk verloor
Volledigheid hoort erbij. In oktober 2009 veroordeelde de rechtbank in Parijs het Celebrity Centre en de Scientology-boekwinkel wegens georganiseerde oplichting, met boetes van in totaal €600.000; twee betrokkenen kregen voorwaardelijke celstraffen en geldboetes. De klacht kwam van vijf voormalige leden, die stelden grote bedragen te hebben uitgegeven aan onder meer persoonlijkheidstests en zuiveringsprogramma’s. Op 16 oktober 2013 bekrachtigde het Hof van Cassatie dat vonnis en verwierp het beroep van de Kerk op de godsdienstvrijheid.
De Kerk betwist die uitspraak en wijst erop dat zij voortkwam uit een klimaat waarin door de staat gefinancierde anti-sekteorganisaties de toon zetten. Opvallend is bovendien dat de Franse rechter in datzelfde dossier de Staat veroordeelde: de eis tot ontbinding die het Openbaar Ministerie in dat proces indiende, was onwettig. Tot ontbinding van de Kerk kwam het dan ook niet. Scientology bleef in Frankrijk gewoon actief.
Waar het vandaag staat
Ondanks decennia van druk is Scientology in Frankrijk niet verboden en niet verdwenen — integendeel. In april 2024 opende de Kerk haar grootste Franse vestiging tot nu toe: een Ideal Org van ruim 8.800 vierkante meter in Saint-Denis, in het grootstedelijk gebied van Parijs, op een steenworp van het Stade de France. Zes verdiepingen glas en hout, aan de drukste snelweg van het land.
Dat is misschien wel het duidelijkste antwoord op de vraag hoe het met Scientology in Frankrijk staat: na alle rechtszaken, rapporten en campagnes is de Kerk er zichtbaarder dan ooit.
Vorm je eigen oordeel
Frankrijk laat zien hoe ingewikkeld dit onderwerp is. Er is een veroordeling die de Kerk betwist, maar er zijn evengoed uitspraken waarin de hoogste Europese rechter en de Franse rechter zelf de overheid terugfloten — en er is internationale kritiek op de manier waarop Frankrijk met minderheidsreligies omgaat. Wie zich een oordeel wil vormen, doet er goed aan beide kanten te bekijken.
Lees verder over gevestigde belangen, over Scientology in Duitsland, of bekijk de religieuze erkenningen wereldwijd. Heb je een vraag? Neem gerust contact op.
Bronnen
- Europees Hof van Justitie, arrest van 14 maart 2000, zaak C-54/99 (Église de scientologie de Paris t. de Eerste Minister): EUR-Lex.
- USCIRF, Religious Freedom Concerns in the European Union (juli 2023): uscirf.gov.
- Hof van Beroep Parijs, 24 november 2015: veroordeling van de Franse Staat wegens faute lourde en rechtsweigering (€35.000), in stand gelaten door het Hof van Cassatie.
- Hof van Cassatie, 16 oktober 2013: bekrachtiging van het vonnis van 2009 tegen het Celebrity Centre en de boekwinkel.
- M. Introvigne, Anti-Cult Terrorism via the Internet (conferentie voor de sociologie van religies, 1999); R. Dericquebourg over de moeilijke onderzoekbaarheid van internationale anti-sektenetwerken.
- Freedom of Religion or Belief: Anti-Sects Movements and State Neutrality — A Case Study: FECRIS, Journal for the Study of Beliefs and Worldviews, Technische Universiteit Dresden, 2012.