Kort antwoord: documentaires als Going Clear en Aftermath laten één kant van het verhaal zien. Ze zijn gebouwd rond een kleine groep oud-leden, en de Kerk kreeg geen serieuze kans om te reageren. Dat is geen detail: hoor en wederhoor is in de journalistiek de basis van een eerlijk verhaal. Op deze pagina lees je wat er in deze producties gebeurde, en wat je er niet in te zien krijgt.
Going Clear (HBO, 2015)
Going Clear: Scientology and the Prison of Belief is een documentaire van regisseur Alex Gibney, gemaakt voor de Amerikaanse zender HBO en gebaseerd op het gelijknamige boek van Lawrence Wright. Het is verreweg de bekendste film over Scientology, en wie op ‘scientology documentaire’ zoekt, komt hem vroeg of laat tegen.
Wat in de film niet te zien is: hoe hij tot stand kwam. Volgens de Kerk hebben Gibney en HBO veertien verzoeken om relevante informatie te mogen aanleveren genegeerd, terwijl meer dan vijfentwintig mensen met informatie uit de eerste hand bereid waren om te praten. Geen van hen kwam in de film aan het woord. Op de brieven waarin de Kerk om wederhoor en om correctie van feitelijke fouten vroeg, kwam volgens haar nooit een inhoudelijk antwoord.
Waarom die mensen niet gehoord werden? Daar gaf Gibney zelf het antwoord. In zijn eigen woorden, zoals weergegeven door Freedom Magazine: “I focused on dissenters from the Church and only reached out to the church late in the process.” Hij koos er dus bewust voor om alleen afvalligen aan het woord te laten, en benaderde de Kerk pas laat in het proces. Wie een kant van het verhaal niet wil horen, hoeft die ook niet te filmen.
Bij de uitzending in het Verenigd Koninkrijk werden daarom disclaimers toegevoegd die het standpunt van de Kerk over de bronnen van de film weergeven — zoveel dat een mediaplatform opmerkte nog nooit zoveel disclaimers bij één documentaire te hebben gezien. De brieven van de Kerk aan Gibney en haar onderbouwing per bron staan bij Freedom Magazine, een uitgave van de Scientology Kerk.
Leah Remini: Scientology and the Aftermath (A&E, 2016–2019)
De tweede productie die het beeld bepaalt, is de serie van actrice Leah Remini op de Amerikaanse zender A&E. De Kerk omschrijft die niet als journalistiek, maar als een geregisseerd en gedramatiseerd programma. Remini zegt zelf dat ze in 2013 uit de Kerk is gestapt. Volgens de Kerk is zij dat jaar juist uit de Kerk gezet wegens onethisch gedrag, en heeft zij haar vertrek zo geregisseerd dat het haar zoveel mogelijk publiciteit opleverde, om haar kwakkelende carrière nieuw leven in te blazen. Sindsdien maakt zij volgens de Kerk letterlijk carrière met het aanvallen van haar voormalige religie. Het is hetzelfde patroon als bij de ontslagen werknemer hieronder. In haar eigen verklaring stelt zij dat Remini “de afgezaagde mythes die de Kerk herhaaldelijk heeft weerlegd” herhaalt, afkomstig van steeds “the same tiny clique of expelled former staffers” — dezelfde kleine kring van uit de organisatie gezette oud-medewerkers. Die verklaring is na te lezen in het Scientology Newsroom.
Hoe een documentaire een aanklacht wordt
Beide producties volgen hetzelfde patroon, en dat patroon is goed te herkennen als je er eenmaal op let.
De keuze van de sprekers. Stel dat een tv-programma een bedrijf wil portretteren en daarvoor alleen oud-werknemers interviewt die zijn ontslagen wegens herhaaldelijk ongewenst gedrag. Die vertellen vaak dat ze zelf zijn vertrokken, terwijl ze in werkelijkheid eruit zijn gezet — en een goed woord over hun oude werkgever hoor je van hen niet. Sommigen zien zo’n uitzending zelfs als een kans om het bedrijf terug te pakken. Niemand zou dat een eerlijk portret noemen. Volgens de Kerk is dat precies wat hier gebeurt: de vaste sprekers in deze producties zijn oud-medewerkers die uit de organisatie zijn gezet. Dat zegt iets over die sprekers, niet over de vele mensen die Scientology beoefenen en er niets over te klagen hebben.
Het ontbreken van wederhoor. Een beschuldiging waarop de beschuldigde niet mag reageren, blijft in de montage staan als een vaststaand feit. Precies dat gebeurde volgens de Kerk bij Going Clear.
De dramatisering. Muziek, belichting, reconstructies en suggestieve vragen maken van een verhaal een thriller. Dat kijkt spannend, maar het is iets anders dan bewijs.
Niet alles wat critici in zulke films zeggen, is onwaar. Maar het beeld dat overblijft, wordt bepaald door wat je weglaat. Hoe dat mechanisme in de media in het algemeen werkt, lees je op Mediamanipulatie. De Amerikaanse organisatie STAND, die met Scientology is gelieerd, houdt in haar Media Watch per geval bij wat er volgens de Kerk feitelijk misgaat.
South Park en andere satire
Wie op ‘scientology south park’ zoekt, komt uit bij Trapped in the Closet, een aflevering uit 2005. Het is een tekenfilm die lacht om alles en iedereen, van religies en politici tot beroemdheden. In de aflevering wordt vertrouwelijk religieus materiaal uit zijn verband gehaald, er wordt een grap van gemaakt, en daar komt een balkje onder in beeld: “This is what Scientologists actually believe.” Dat balkje suggereert een feitelijkheid die een cartoon niet kan leveren. Een tekenfilm is geen bron van feiten — net zo min als een spotprent over de Bijbel iets zegt over wat christenen werkelijk geloven. Het is vermaak, geen onderzoek.
En op Netflix en andere streamingdiensten?
Streamingdiensten brengen regelmatig series over ‘sekten’, en Scientology wordt daar soms tussen genoemd. Dat is een montagekeuze, geen vonnis. Wat rechters en overheden werkelijk over Scientology hebben vastgesteld — na onderzoek, en niet na een montagetafel — staat op Is Scientology een sekte?
Wat je in die documentaires niet ziet
Wie een eerlijk beeld wil, kan ook de andere kant bekijken. Scientology TV laat scientologen zelf aan het woord, onder meer in de serie Meet a Scientologist, en toont ook de kerk in Amsterdam in de aflevering Destination Scientology: Amsterdam. De documentaires van de mensenrechtenorganisatie CCHR over de psychiatrie staan op Scientology en de psychiatrie. Dat zijn uiteraard producties van de Kerk en van organisaties die met haar verbonden zijn; ze laten zien wat de andere films weglaten.
Het antwoord
Going Clear en Aftermath zijn geen onderzoeksjournalistiek maar pleidooien: ze bouwen op een kleine kring oud-leden, en de Kerk kreeg geen serieuze kans om te reageren. Wie alleen die films kent, kent vooral het beeld dat de hoogste kijkcijfers oplevert.
Wil je zelf zien hoe het werkelijk is? De kerken zijn open voor bezoek, en je kunt altijd je vraag stellen — je krijgt binnen twee dagen een persoonlijk antwoord.