Nergens in Europa was de weerstand tegen Scientology zo hardnekkig als in Duitsland. Bijna dertig jaar lang hield de binnenlandse inlichtingendienst de Kerk in de gaten — tot die observatie in 2026 werd beëindigd, zonder dat de beschuldigingen ooit waren bewezen. Deze pagina legt uit hoe die tegenstand ontstond, wie erbij betrokken waren, en hoe het afliep.
Waarom juist in Duitsland?
De Duitse gevoeligheid voor niet-orthodoxe religieuze bewegingen heeft een historische oorzaak. (Semi-)religieuze bewegingen speelden een rol bij de opkomst van het nationaalsocialisme, en dat maakt nieuwe spirituele stromingen in Duitsland bij voorbaat verdacht. Die achterdocht verklaart een groot deel van wat hierna volgt.
Hoe de tegenstand begon: 1972
De weerstand begon in 1972, na een artikel in Freedom Magazine, het blad van de Scientology Kerk, over de rol die de Duitse psychiatrie had gespeeld bij de vervolging van mensen die niet pasten in het nationaalsocialistische mensbeeld.
In diezelfde periode publiceerde de mensenrechtenorganisatie CCHR gegevens over de psychiatrische lobbygroep Aktion Psychisch Kranke, die 150.000 mark aan overheidsgeld ontving. Doel van die groep was overheidsgelden voor de Duitse psychiatrie veilig te stellen, met de stelling dat één op de drie Duitsers psychiatrische hulp nodig zou hebben.
Als reactie op de publicatie werd een expertgroep samengesteld onder leiding van staatssecretaris en psychiater dr. Ludwig Manger-König van het Federale Ministerie van Familie, Jeugd en Gezondheid. Hij was opgeleid door dr. Werner Villinger, die als adviseur betrokken was geweest bij Aktion T4 — het programma waarbij in naam van ‘rassenhygiëne’ tienduizenden mensen met een geestelijke of lichamelijke beperking werden vermoord. Manger-König kreeg in de jaren zeventig een leidende rol in de campagne tegen Scientology.
Een netwerk van sektecommissarissen
Er ontstond een netwerk van Sektenbeauftragte — sektecommissarissen — om nieuwe religies het hoofd te bieden. Zij zochten contact met het ministerie van Jeugd, Gezin en Gezondheid. De Lutherse commissaris Haack bedacht de term Jugendsekte en betrok Amerikaanse psychiaters en sektebestrijders erbij. Vermoedelijk speelde de — onterechte — vrees mee dat nieuwe religieuze bewegingen ledenverlies voor de traditionele kerken zouden betekenen. Zo vonden Duitse psychiaters en vertegenwoordigers van de gevestigde kerken elkaar.
Toen de vooraanstaande psychiater dr. Manfred Müller-Küppers publiekelijk klaagde over het geringe succes van die gezamenlijke actie, werd de groep Aktion für geistige und psychische Freiheit (AGPF) opgericht. Voorzitter was parlementslid Friedrich Vogel, tevens lid van een lobbygroep van de Duitse Lutherse kerk en later een prominent medewerker van bondskanselier Kohl.
Manger-König vertrok uiteindelijk naar de WHO en werd op het ministerie opgevolgd door psychiater dr. Wolters. Beiden kwamen later in het nieuws wegens het aannemen van geld van een groot farmaceutisch concern, waar Wolters tot 1986 manager was.
‘Deprogrammeren’ en mind control
Om het gezondheidsargument tegen ‘sekten’ kracht bij te zetten werden Amerikaanse specialisten op het gebied van mind control ingevlogen, onder wie psychiater dr. Louis West — die zelf voor de CIA had geëxperimenteerd met LSD en gedragsbeïnvloeding in het kader van Project MKUltra.
Leden van kleine religieuze groepen werden onderworpen aan wat ‘deprogrammeren’ heette: onder druk gezet worden tot ze ‘besloten’ uit te treden. Deze praktijken liepen door tot eind jaren tachtig. Veelzeggend is dat zelfs de American Psychiatric Association zich ervan distantieerde vanwege de onwetenschappelijkheid. Uiteindelijk werd deprogrammeren verboden — maar de negatieve beeldvorming had zijn werk gedaan.
Een aantal sektecommissarissen van de Lutherse kerken houdt het onderwerp tot op vandaag levend. De Evangelische Zentralstelle für Weltanschauungsfragen (EZW) in Berlijn publiceert met enige regelmaat kritische stukken over Scientology en geeft interviews aan de media. Volgens de Kerk durven wetenschappers onder die druk geen onbevangen onderzoek naar het onderwerp te doen, uit vrees onderzoeksgeld te verliezen.
De psychiatrie erkent haar eigen verleden
Decennialang werden de publicaties van CCHR en Freedom Magazine over de rol van de Duitse psychiatrie vóór en tijdens de Tweede Wereldoorlog weggehoond. Dat beeld kantelde in november 2010. Op een herdenkingsbijeenkomst in Berlijn vroeg professor Frank Schneider, voorzitter van de Duitse vereniging voor psychiatrie (DGPPN), namens zijn beroepsgroep vergiffenis aan de slachtoffers van de psychiatrie onder het nationaalsocialisme en hun nabestaanden. Hij sprak van schaamte en van bijna zeventig jaar zwijgen, en noemde het excuus “beschamend laat”.
Het ging niet om een marginale kwestie: naar recente schattingen kwamen meer dan 300.000 psychiatrische patiënten om door gedwongen uithongering, verwaarlozing of overdosering. De DGPPN legde haar historische verantwoordelijkheid vast in de eigen statuten. De erkenning is wetenschappelijk gedocumenteerd — en bevestigde daarmee wat de Kerk al decennia aan de orde stelde.
De politiek mengt zich: een beroepsverbod
De druk bleef niet beperkt tot kerken en beroepsverenigingen. Norbert Blüm, van 1982 tot 1998 minister van Arbeid onder bondskanselier Kohl, beschuldigde Scientology in september 1994 in Welt am Sonntag onder meer van witwassen, hersenspoeling en psychologische oorlogvoering.
In diezelfde maand liet hij vastleggen dat scientologen geen vergunning meer konden krijgen als particulier arbeidsbemiddelaar. Daarmee werd mensen op grond van hun geloofsovertuiging de toegang tot een beroep ontzegd — precies het soort maatregel dat in andere landen als religieuze discriminatie zou gelden.
Wat de Duitse rechters oordeelden
Terwijl de publieke discussie voortduurde, oordeelden Duitse rechtbanken herhaaldelijk dat scientologen bescherming genieten onder artikel 4 van de Grondwet, dat de vrijheid van godsdienst waarborgt. Het Federale Bestuursgerechtshof deed in 2005 een richtinggevende uitspraak (BVerwG 7 C 20.04). Scientology-kerken opereren in Duitsland legaal, als vereniging zonder winstoogmerk — dezelfde rechtsvorm die ook boeddhisten, moslims, hindoes, quakers en Jehovah’s getuigen gebruiken.
Het einde van de observatie: 1997–2026
Vanaf 1997 hield het Bundesamt für Verfassungsschutz, de binnenlandse inlichtingendienst, Scientology onder toezicht. Al in 2013 noemde een vertegenwoordiger van de dienst die inspanning openlijk een vorm van bezigheidstherapie na de val van de Muur, en strandde een voorstel om de observatie te beëindigen op bezwaar vanuit kerkelijke hoek.
In 2026 viel het doek alsnog: de dienst beëindigde de landelijke observatie — na bijna dertig jaar, zonder dat de beschuldigingen ooit werden bewezen en zonder dat het ooit tot een verbod kwam. Scientology is in Duitsland dus niet verboden, en is dat ook nooit geweest.
Vorm je eigen oordeel
De Duitse geschiedenis laat zien hoe lang overheidswantrouwen kan aanhouden zonder feitelijke grond — en hoe zulke beeldvorming ontstaat uit een samenloop van belangen. Wie de bronnen zelf naleest, ziet een genuanceerder beeld dan de krantenkoppen suggereren.
Lees verder over gevestigde belangen, bekijk het overzicht van religieuze erkenningen, of lees de bredere geschiedenis van de aanvallen op Scientology. Heb je een vraag? Neem gerust contact op.
Bronnen
Waar een bron aan Scientology gelieerd is, staat dat erbij vermeld.
- Freedom Magazine over de rol van de Duitse psychiatrie: freedommag.org. (Freedom Magazine is een uitgave van de Scientology Kerk.)
- Project MKUltra (CIA-experimenten met gedragsbeïnvloeding): de gedeclassificeerde documenten zijn gebundeld door het National Security Archive van George Washington University. Primaire bron: Project MKULTRA, the CIA’s Program of Research in Behavioral Modification, gezamenlijke hoorzitting van de Amerikaanse Senaat, 3 augustus 1977.
- DGPPN-verontschuldiging 2010 en de wetenschappelijke verantwoording daarvan: Psychiatry under National Socialism — Remembrance and Responsibility.
- Uitspraak Bundesverwaltungsgericht 2005: BVerwG 7 C 20.04.
- Uitspraken van minister Norbert Blüm over Scientology: Welt am Sonntag (september 1994).
- Berichtgeving over de observatie: Die Zeit (14 februari 2013), Der Spiegel en Frankfurter Allgemeine Zeitung (november 2013).
- Dr. Irving Hexham, Religious Freedom in Germany: mirage or reality? (1998); dr. Benno Müller-Hill, Tödliche Wissenschaft.