Sinds het midden van de vorige eeuw is het gebruik van psychofarmaca sterk toegenomen, met een versnelling vanaf de jaren tachtig. Scientology heeft daar van meet af aan vraagtekens bij gezet. Op deze pagina lees je waar die kritiek precies over gaat — en wat rechters, toezichthouders en onderzoekers er inmiddels zelf over hebben vastgesteld.
Waar Scientology wél en niet tegen is
Een misverstand vooraf: Scientology is niet tegen medicijnen en niet tegen artsen. Wie lichamelijke klachten heeft, wordt aangeraden naar een arts te gaan. De kritiek richt zich op iets anders: het naar de mening van de Kerk te ruime en te makkelijke voorschrijven van psychiatrische medicatie, en de commerciële belangen die daarmee verweven zijn.
Volgens de Kerk pakken zulke middelen zelden de onderliggende oorzaak aan en kunnen ze op termijn zelf klachten veroorzaken. Dat is haar standpunt, geen medisch oordeel — maar het staat inmiddels niet meer alleen.
Van kalmeringsmiddelen tot ‘chemische lobotomie’
In de jaren vijftig maakten zware kalmeringsmiddelen het mogelijk psychiatrische inrichtingen leeg te maken. Dat werd als vooruitgang gepresenteerd, maar het ging niet zonder gevolgen: veel voormalige patiënten belandden zonder passende opvang op straat.
Veelzeggend is hoe het middel chloorpromazine destijds in de vakliteratuur zelf werd omschreven: als een chemische of farmacologische lobotomie — een vergelijking met de beruchte hersenoperatie die toen nog werd toegepast. Neuroanatoom Peter Sterling schreef in 1979 dat een psychiater moeite zou hebben een gelobotomiseerde patiënt te onderscheiden van iemand die met chloorpromazine werd behandeld. Die woorden kwamen niet uit Scientology-hoek, maar uit het vakgebied zelf.
De ‘chemische onevenwichtigheid’: nooit bewezen
Decennialang kreeg het publiek te horen dat depressie het gevolg is van een tekort aan serotonine — een ‘chemische onevenwichtigheid’ die met medicatie hersteld kan worden. Die uitleg werkte: ruim vier op de vijf mensen gelooft haar nog steeds. Scientology heeft haar altijd bestreden als wetenschappelijk onvoldoende onderbouwd, en werd daar decennialang om weggezet.
Inmiddels zegt het vakgebied zelf iets anders. Al in 2019 stelde het Britse Royal College of Psychiatrists — de beroepsvereniging van psychiaters — in een officiëel standpunt over antidepressiva dat het oorspronkelijke idee dat antidepressiva “een chemische onevenwichtigheid in de hersenen corrigeren” een oversimplification is — een simplificatie.
In juli 2022 volgde een omvangrijk overzichtsonderzoek onder leiding van psychiater Joanna Moncrieff, gepubliceerd in het vakblad Molecular Psychiatry. Het team bekeek al het beschikbare bewijs en concludeerde dat er geen consistent bewijs is voor een verband tussen serotonine en depressie. University College London vatte het samen als: depressie wordt waarschijnlijk niet veroorzaakt door een chemische onevenwichtigheid.
Eerlijkheidshalve: de studie van Moncrieff is binnen het vakgebied omstreden en in hetzelfde tijdschrift verschenen kritische reacties op haar methode. Wat niet omstreden is, is de kern: de serotonine-verklaring is nooit bewezen. Dat is precies wat de Kerk al decennia zei.
Wat de rechter vaststelde: miljardenboetes
Waar het gaat om de vraag of commerciële belangen het voorschrijfgedrag hebben beïnvloed, hoeft niemand op de Kerk af te gaan. Het Amerikaanse ministerie van Justitie legde farmaceutische bedrijven miljardenboetes op wegens het onwettig vermarkten van juist deze middelen:
- GlaxoSmithKline — 3 miljard dollar (2012). Het bedrijf pleitte schuldig en betaalde de destijds grootste schikking wegens zorgfraude in de Amerikaanse geschiedenis. Het ging onder meer om het aanprijzen van de antidepressiva Paxil en Wellbutrin voor niet-goedgekeurde toepassingen, om het achterhouden van veiligheidsgegevens, en om steekpenningen aan artsen in de vorm van luxe reizen, concertkaarten en betaalde spreekbeurten.
- Johnson & Johnson — 2,2 miljard dollar (2013). Wegens onwettige marketing van het antipsychoticum Risperdal, onder meer gericht op ouderen met dementie en op kinderen, en wegens steekpenningen aan artsen en aan de grootste apotheekketen voor verpleeghuizen.
- Eli Lilly — 1,4 miljard dollar (2009). Wegens het aanprijzen van het antipsychoticum Zyprexa voor niet-goedgekeurde toepassingen bij onder meer ouderen met alzheimer.
Dit zijn geen aantijgingen maar afgewikkelde zaken, met schuldbekentenissen en boetes. Ze laten zien dat de zorg over commerciële beïnvloeding van het voorschrijven van psychofarmaca geen randstandpunt is.
De waarschuwing die de toezichthouder zelf uitvaardigde
Dat de marketing aan ouderen zo zwaar werd bestraft, heeft een reden. In 2005 verplichtte de Amerikaanse toezichthouder FDA fabrikanten van moderne antipsychotica tot een boxed warning — de zwaarste waarschuwing die zij kent. Aanleiding: onderzoek toonde een verhoogde sterfte onder oudere patiënten met dementie. In de behandelde groep overleed ongeveer 4,5 procent, tegenover 2,6 procent in de placebogroep. In 2008 breidde de FDA die waarschuwing uit naar de oudere generatie antipsychotica.
Met andere woorden: terwijl de toezichthouder waarschuwde voor verhoogde sterfte bij deze groep, werden dezelfde middelen juist aan die groep aangeprezen — waarvoor later miljardenboetes volgden.
Invloed op wetenschap en onderwijs
Farmaceutische bedrijven beschikken over grote onderzoeksbudgetten, en daarmee over invloed op wetenschap en opleidingen. Volgens Scientology heeft dat bijgedragen aan een mensbeeld waarin gedrag vrijwel volledig uit hersenprocessen wordt verklaard — een benadering die volgens de Kerk voorbijgaat aan de geestelijke aard van de mens. Ook de media speelden daarin een rol door dat beeld ruim baan te geven.
Meer over die botsing van belangen lees je op Gevestigde belangen en Media-manipulatie.
CCHR: samen met een psychiater opgericht
In 1969 richtte de Scientology Kerk samen met de psychiater en hoogleraar dr. Thomas Szasz de Citizens Commission on Human Rights (CCHR) op. Szasz, auteur van The Myth of Mental Illness, was zelf nooit scientoloog; hem verbond met de Kerk uitsluitend het streven misstanden in de psychiatrie aan de kaak te stellen.
CCHR richt zich onder meer op het psychiatrisch handboek DSM, op de diagnose ADHD en op het sterk toegenomen gebruik van psychiatrische medicatie. Dat zijn geen geïsoleerde zorgen: ook binnen het vakgebied wordt al jaren gediscussieerd over overdiagnose en over de bruikbaarheid van de DSM. Meer over de organisatie op cchr.nl, en over het bredere conflict op Scientology en de psychiatrie.
Vorm je eigen oordeel
De kern van deze pagina is niet dat medicijnen slecht zijn, maar dat het waardevol is te weten wíe belang heeft bij welke behandeling — en wat er gebeurde toen dat belang de doorslag gaf. Wie de rechterlijke uitspraken en de waarschuwingen van de toezichthouder naast elkaar legt, ziet dat die vraag terecht wordt gesteld.
Belangrijk: stop nooit op eigen houtje met voorgeschreven medicatie. Abrupt stoppen kan gevaarlijk zijn. Heb je vragen over je behandeling, bespreek die dan met je arts.
Wil je verder lezen? Bekijk Scientology en de psychiatrie, Gevestigde belangen of Wat is Scientology? Heb je een vraag? Neem gerust contact op.
Bronnen
Waar een bron aan Scientology gelieerd is, staat dat erbij vermeld.
- Royal College of Psychiatrists, Position statement on antidepressants and depression (PS04/19, 2019): rcpsych.ac.uk.
- J. Moncrieff e.a., “The serotonin theory of depression: a systematic umbrella review of the evidence”, Molecular Psychiatry (juli 2022): nature.com. Kritische reacties verschenen in hetzelfde tijdschrift. Toelichting van University College London: ucl.ac.uk.
- Amerikaans ministerie van Justitie, 2 juli 2012: GlaxoSmithKline pleit schuldig en betaalt 3 miljard dollar — destijds de grootste zorgfraudeschikking in de VS.
- Amerikaans ministerie van Justitie, november 2013: Johnson & Johnson betaalt 2,2 miljard dollar wegens onwettige marketing van Risperdal, Invega en Natrecor.
- Amerikaans ministerie van Justitie, 2009: Eli Lilly betaalt 1,4 miljard dollar wegens onwettige marketing van Zyprexa.
- U.S. Food and Drug Administration: boxed warning voor atypische antipsychotica bij ouderen met dementie (2005), uitgebreid naar klassieke antipsychotica (2008).
- P. Sterling over chloorpromazine en lobotomie, The New Republic (1979); tijdgenoot-omschrijvingen van chloorpromazine als ‘chemische lobotomie’ in de medische vakliteratuur (1952–1954).
- Th. Szasz, The Myth of Mental Illness; Citizens Commission on Human Rights. (CCHR is in 1969 mede door de Scientology Kerk opgericht.)